Asakitnakat Waneepia

Pu'unta sünain yaaya susouktia pütchikat ayawatunakat aa'u je pansasukat piyaawata saa'u tü ayatawaakat alatirua putchi suchiki Wayuu (SIW)

Su'ttia > Asakitnakat Waneepia

Alatiria Pütchi Süchiku Wayuu

  • Tü Sistema de Informacion Wayuu münakat, shia wane a'yatayaa alatiria pütchi süchiku Wayuu atujas saa'u kasa ekat, wakuaipamajat eree paa'iwajirain tü Laulapiaka alu'ataskat saa'u mma, akumajüsu sütuma DANE süpüla shikeraajia tü pütchi meitüinsalü T- 302 2017 sütüma tü Laülaapia Mulo'uskat aikale'etska wane lotaa akuipa.
  • Tü alatiria pütchi süchiku Wayuu (SIW) suitkale'erüin süchiki ayaawaja, jalain kepian je no'main na Wayukana. Eesü süchikumajat tü lotaa akuaipa süpüla eeinjatüin Wuin, eküülü, waraitta, otta musia süchiku tü woumainka. Tü akujalaa sejejat sünaije tü pütchi sukotchijalakat DANE otta tü Registro, Multidimensional (RMW) münakat. Akumajünusü, sünain jülujain añu tü municipiokat, corerregimiento, joo shipiapa Wayuu.
  • Chi Sistema de Informacion Wayuu münakat, Shiatüin wamüin shipiapa tü Wayuukaluirüa je sukalinjüin tü Laülapiakat alu'wataskat so'u mmaa süpüla sülu'wataijatüin A`yatawaa ayalerüinjatka Nakuaipa nepialu je noumairü. Otta müsia neiyatüin wane akujalaa shimansü je pansas, suchecherianjatka wane lotaa akuaipa, natujainjat aa'u tü a'innakat anaterüinjatka nakuaipa suka Wayuunaiki je nayawatüinjat so'u eeijatüin Wuin, anaa, eküülü je awaraira.
  • Chi Sistema de Informacion Wayuu münakat, shiatüin wane anaa sünain watijainjatüin so'u tü nayatalakat sünain nakotchijain tu akujalakat: sünain saijünüin, nakolochijüin, nerüin, nayajajüin je naküjain süchiku tu akujalakat, nachajaaka painwa sünain koolotirain jutkatüshii. otta müsia shiyatuin sünai shimain tü manakat otta suchecherüin tü aluwatawakat sulu'u woumain.
  • "Süka tü Sistema de Informacion Wayuu (SIW) münakat, tü Laülaapia alu'wataskat saa'u mmakat eesü süpüla shiatain wane a'yatawaa saa'u wuin ulesü, anaa, saimajüle je alu'watawa so'u eküülü, ekirajawa je waraitta, sunekajünüin tü oumañu mulialekat. Tü anaa sapaakat tü Sistema münakat, eesü sutamaterüin a'yatawaa je ainja maaka saain:
    • Wuin ulesü enjatün miyo'u je anain.
    • saimajüle je alu'waatawa so'u eküülü anaas otta shiikajaakat wayuu.
    • Anateraa shireejeria ayulii sünainje wane alu'waatawa süpülainjatü Wajira'a.
    • Wawarairain sükaa anaa akuaipa otta müsia motsoinjatüin wama.
    Wamanalee tü akujalakat süchiki moumai eesü süpüla saapunüin tü neerü sünain lotaaakuaipa, shiinünjatüin anale tü proyecto münakat je wanalüin shiale tü cho'ujakat namüin naa wayuukanairüa.
  • Tü Laülapia Corte Constitucional münakat, sulu'u tü pütchi Sentencia T-302 de 2017, suitkalerüin süchiki tü amülia naalatakat naa wayuukanairüa süpüleerua ainmaja tü lotaa akuaipa so'u wuinkat, anaakat, awaraira je a'inmaja neküin sütepchin wayuukanairü. Sukerajünulee tü sulu'utakat DANE eesü süpüla sunouttain sukujala tü Laülaapiakalüirua alu'waataskat saa'u mmakat (ya supushu'a je shiipaa mmakat otta ya pejein) soo'püna naanasi naa wayukana; süchecherüin tü ashajiraa pansaskat saa'u jalain kepiain ottaa tü che'ijakat namüin; nakotchijüin tü akujakat pansakat akaalinjain sünain ainja putchi süchiki a`yatayaa anas wamüin wapushua'a sünai julujain añu tü waachekakat.
  • Chi Sistema de Informacion Wayuu(SIW) münakat shiraatüin sukuaipa naayatalaa naa laülaashiikana saa'u mma nakumajüin tü nairuinjatka, nayatain sünain je nerüin shikeraajüin tu a'yatawaa ainnakat süpüla wayuu süpüshua'a ya Wajira'a. Saapüin akujaa shiimüin süchiki tü alatakat namüin na wayuukana, nojotsü piamajalinjatü sükujia, suunirüin tü a'yatanakat sünai anaijatüin otta lotoakuipa tü neerü apunaka, julujas añu paisaijatüin tu lotaa akuipa otta einjatüin tü wayukaluirüa.
  • Chi DANE münakai eejiraashi sumaa waima kasa sünain napansajüin tü nayatalakat kanüliakat Sistema de Informacion Wayuu. Palajana, watta saalin namüliala kayatawas tü nepiiapakat kapüleeka akumaja tü kasa nayatainjatka aka tü RMW, wane shiiyataya tü Siw. Piamakat, jayasü sunain nojolüin antamatüin tü pütchi suchiki tü a'yatawakat, kamasü main süpüla saapünuinjatüin tü achikumajatka sapunjatka tu waneirüa shikiipüjana mma. Otta müsia jayas wane nnojotsü naayaawatüin aa'u jaralin chi tablero de datos del Departamento Nacional de Planeación y el sistema propio del DANE.

    Süpüla eejiraain sü neejain, nachecherüin tü a'yatawaka süma tü laülapiakat nünainjee chi kanüliakat MESSEP, akumajünusü tü a'yatawaakat nama na atujashikat so'u wane kasa eekat yootushi nama na shikiipü'üjanaka wayuu sünain tü achikikat, je neiyatüin wane ekirajaa sünai naata ayataaya eekai eein nee. Otta müsia, akotchajaashi suka anakat akuaipa je nayataka napüshua'a, o'untashi sünain aainja sukuipa tu kasa nojotkat anain.
  • Chi Sistema de Informacion Wayuu (SIW) münakat shia wane ayatayaa süpüla ainmaja je alatira süchiki sukuaipa Wayuu. Tü akujalakat, ashajünusü je akujunusu suka sukuipa wayuu, sukas wayuunaiki, süpüla shirajünüin tu natujakat je shitanüin kasa eekat wanawain namüin wapushua'a. otta müsia sumain eiin na wayukana sünain akumaja, nalatirüin tu süchikumakat wayuu jamüin sulu'u noumain, achechetsü tü natchinkat sünai nalu'watain so'u nakuaipa, eeitaushi sulu'u tü Karaloukta miouska kanuliakat Constitucion Politica je sulu'usü karaloukta wattapüna.
  • Sünain sükumajunüin tü Sistema de informacion wayuu (SIW) münakat aputusu waima atujaa eesü süpüla ainjunuin sünai nataa a`yatawaa.
    1. Tü palajanakat shia kajutuin nanuiki nasottuin so'u wane kasa nachekakat nemetunuin na wayukanairua sunain supushua'a tu ainnakat, sunainje sukumajunuin antalein sunain sainjunuin.
    2. Tü piamakat shia tu yootoo shiimüikat aloirookat wane ayatayaa anakat süpüla suchekunuinjatüin tü akujalakat.
    3. Tü apunüika atujaa shia eetnüin cho'ujain a'yatali atujakat so'u kasa eekat sünai natüjain sukuaipa wayuu, nayawatüin sunüiki otta sukujia tü nantakat anain naa alijunakana sünain jujujain ainñu tü akuaipakat.
    Sajattia, eesü namana wane kachueera pülaas nnojotsü nee anaajain pütchi, essü süpüla shiatüin shi'yataala tü lotaa akuaipa, sainmajüin tü alatakat, je shikeraajünuin kasa ainnakat anateruinjatka sukuaipa oumainpa'a.
  • Chi Sistema de Infornaciòn Wayuu (SIW)münakai eesü sümaana süchiku sukuiapa wayuu, shikerotia lotaakat akuaipa, jamün suupaa noummain, kasa wayu nairaka, nayataka, ayulii, waraitta, saakapuna waneeirüa: Tü akujalakat nayulüin sünainje tu ayaawaja censo namakat, ashajira, asakiraa sainjakat DANE otta Registro Multidimensional Wayuu münakat, jee sükumajaka ee'yatia sukuaipa wayuu.
  • Chi Sistema münakai jutatus namüin napüshua'a naa wayuu atüjawekat saa'u. Tü aküjalakat sumüinjat eekat eein, akumajunusü sümaa sukuaipa wayuu je kajutusu tü lotaaakat akuaipa paa'iwashii sünai wane kasa anas namüin naa Wayukanairüa.

Ashajiraa wainmapürat Wayuu

  • Jo'usuu shi'ipajee tü pütchi Sentencia T-302 de 2017 de la Corte Constitucional münakat, achuntaka sünaatitnüinjatüin tü süchikumajatka saapüna neepiapa naa wayuukana süpüla suchajanuinjatüin sukuaipa kasa antakat namüin napüshua'a kajütüin atümawa. Jamusuja, tia Corte münakat sukujüin achiki sünain nnojolin anain sukuaipa tü a'yatawaa alu'watanakat napüla naa wayuukana je cho'ujakalaka sukumajitnüin wane ashajirawa pansaain sulu'u tü pienchi municipiokalüirua eere wainmain naa wayukana.

  • Sünain wasa anaa süpüla kataa o'u: suntünuijatüin tü wuin ulesu, ereejeria ayuliie, eküülü, jemein, anajirawaa o'u, ouktta je so'omüin. Müshijese'e suu'ulain eeinjaatüin nama'ana tü aküjakat jeketkat nachiki na kepiakana oumainrü, tü che'ijakat namüin je jamüs nakuaipa sünain katüin no'u, sutujainjat o'u tü Laülaapia mio'luska so'u mmakat Kolompia süpüla sainjüinjatüin wane kasa anaas anateretka nakuaipa sulu'u noumain.

  • shia Palajatka ayatawaa sünai nayawaajüin na wayukanairüa nojoishi nee asottüin sünain tu asakitnakat, eshi sünai sukumajünüin je sainjünüin. Naa laülaashikana noumairü akalinjashi sünain sainjünüin tü karaloukta eere sukotchojon tü wayukana süpüla shia'yatanjatüin sünai asakiraa je anaajüin saa'u ashajiraakat.

    Otta müsia tü akootchijakat kajutüinjat tü nanüikikat je sainmüin tü asakiraakat tü nanüikikat, shia wayuunaiki.

  • Nakotchojüin tü süchikimajatka kasa apünüinwai kashi sünaijee tü Laülaapia maaka saain DANE, Ministerio de Salud, ICBF, Registraduría otta tü alcaldiakat. Süchikeje, antiraas tü pütchikat süpüla sümotso'oin tü nojotkat anain je anateraa tü Otta müsia, nayatain ama wane eerajia kanulikat geoespacial süpüla süntunuinjatuin anain mma mojuipa eere kepiain wayuu je esu wane akolochojoshi atujakat so'u tu ayatawaakat annekajakat tü achikukat.

  • Ainnüsü sümüin Wayuu süpüshua'a kepiakana sulu'upünaa tü mma süküjakat achiki tü sentencia münakat. Suutna tü ashajirakat nawaraijaain naa'u napüshua'a je wane'ewai sukua tü miichikat.

  • Chi DANE münakai niaa shikiipü'üjana akootchija je atamatirüinjatka tü chinkekat süchikimajatkat kasa anaas namaa na naatawa kooloto a`yatakat sünain paiwain nama na laülaashikana saa'u mma.

Lotta akuipa

  • Shia wane ayuulee sünainsü wasanajia susirü yarütsü wainma maaka sain tuu tukusü, maawuisü. Tü IRA münakat ajüitala müsüü sawaijee eesü so'u piama semaana. Shiaya wane ayuulii pejewasü so'u mmaka je joutsüü süchiki ayuuli wanüin wapüshua'a yaa woumairü. Tü ayulii joutka shia poloona eere wane Wayuu matchin sain eesü süpüla sümayeinjain otta sulu'ujain, maaka sain tü amüülayuukat.

  • Shia wane ayuulee sainküinsü mma süpüshua'a apünüintua je kajuyatuwa süunaapajün wuin so'u wane ka'i, eesü poo'olo pienchi kai, je eesü eere eetaa jo tuutta.Tü ayuulii e'eiijaa EDA münakat shia kasitka charütsü, surüluula, yaakasü jo se'e shia ayuiika atüma tuu wemirajiakat.

  • Ayaawajünüshii naa tepichikana aipirua je po'oloo piamamüin nouyase eekai shirünnnüin nanaa'in wanee nümajula tipo 4, atuujaanaa a'ulu'u ka nnojolin nairüin wane kasa numüiwaa jattairü mapüleein. Neiiraakain namüin naa tepichi motsoyunnü antiraaka sumaa kapulewaa nnojolikana apansajünüin tü nakuaipakat sünain lotuunjatüin shia sünain tu aanaaka, sünain mio'uuijanain süka anakaala akuaipa otta naatüjainjatüin karaloukta. Süpüla sükumajünüinjatüin sukuaipa wane a'inmajia naapulajatü, maa ka saain akatchinjaa tü aainaaka sulu'u neepiapa supaliraajaya na'inmajia.

  • Saamüin sütchin wakuna triple viral (Sarampiunaa, Rüwiola otta paperaa) poolopa mekiisalumüin kashi nouyase cho'ujasü naanainjatüin süpüla saa'inmajirüin kakalias mantüin. Tü palajanajatka e'itanu'in, shia so'u poo'loo piamamüin kashi, apusü wane a'inmaja palajana. Tü sülakiakat sapüin wane sütchin mio'u je watta kai, sümotsolüin tü ayuuliikat süpüla nnojolinjatüin süleejain süchükua.

  • Tü wakuna kanülikat BCG (Bacillus Calmette-Guérin)cho'ujasü main, shia e'itanüsü naanain jemelin süpüla saa'inmajirüin su'ulia tü ayuulii kanülikat tuberculosis, wame ayuulii aiisüü antüsü sünain osoosoo je sünain nüle'erujutkat. Tü wakunaaka maalu'u akaliinjasü noojolüinjatüin emetülüin namüin na jouyukana. Eesü wane indicador sünulia e'iyatusü "jerain wayuu suwakunajünüin süka BCG" shiatüin jerain jemeinshiiyülinya kanainnapaaka wakunaa sulu'u Laülaapia wane'ewai municipioka.

  • Ayaawajünüshii naa nepialu'ujunaka ashajitnaka sulu'u tü sistema de salud münakat, akatatnüshi sünainjee korijimiento, süpüla shiawatünüin aa'u jeraain naa ekerolookana sünain tü ereejera nakaajee naa wayuukanairüa. Süpüla shiiyawatünüin jeraain nnojolin emetünüin sünainjee korijimientokat cho'ujasü sutujanüin aa'u süpüla shikeraajünüinjatüin tü lotookot akuaipa süchiki anaa otta o'uniraa a'yatawaa eere cho'ujain ka kaapüleen antaa.

  • Tü kanüliakat Unidad de Producción de Alimentos para el Autoconsumo (UPAA) shia wane mma akatalüsü sütuma tü miichii aneekajushikat süpüla supünajünüin eküülü y/o saimajünüin mürüt, neküinjat naa kepiakana sulu'u tü miichikat. Tü UPAA münakat achajasü akaliinjaa süpüla einjatüin otta ekünüinjatüin tü ekütkat, sünainjee napünajüin neküin, ekiraajünüshi sünain anaainjatüin sünekajia tü eküütkat, anaainjatüin nakuaipa. Tü a'yatawaa proyecto namakat susawateematüin malu'u "Supansaajeerein tü Unidad de Producción de Alimentos para el Autoconsumo münakat sünainjee naapüin tü kasa cho'ujakat sünain na'yataikat, yalaijana namaa na atüjaashiikana saa'u sukuaipa apünaja, analanüinjana sütüma tü atujaskalüiru'ua otta achechera naa'yatainkat nepialu'u", je "ekiiraja sünain anaainjatüin sünekajia tü ekütkat je ana'injatüin nakuaipa soo'opüna tü aa'inakat sünainjee aa'inmajiraaka, nepialu'upüna je neküin eküülü anaas.

  • Süpüla alataa sünaimüin tü a`yatawaa proyecto münakat, Tü miichikalüirüa acheküsü: eìnjana kepiain yaa sulu'u tü mmapa'a aneekushi sünainjee waraitüin sulu'upüna mmaapa eekai shitaushiipa ama süpüla saapanüin, naaneekajala naa laülaayukana sulu'ujana noumain wanawainjat sümaa tü antuipaka amüin tü akalinjiaka wayuu, shia apushii Wayuu eere shiishajirüipaa chaya sulu'u tü Ministerio del Interior münakat, Laülaapia mio'usükat eere shiatanüin amaa sukuaipa Wayuu, jitana, otta naa palirüin sumaa naalaülaase, wamaa sumaa o'ukajawa süchirüa aneeka einjatu cedula kolompiana je tarjeta ayawatia naamüin naa po'oloinakat pienchimüin nouyase je shiyawase IPS Wayuu akuujakat nachiku sünain katüin no'u sunüliamainjatü tuu wayuu laülaa chakat anulia sulu'u Laülaapia mio'usuka (Ministerio del Interior), eesü süpüla jaapain tü mmaapaka eweree jucheküin tü jamüin sukuaipa e'in shia jumaana e'paa tü wuinkalu'u juumana.

  • Aikalerushi sünain jülüjain añu tü palajatkat 1.0000 ka'i sünain katta o'u - o'unusu sünainjee süleeru'u nii (ipoolüin) antüin sünain piama nouyase naa tepichi toolo jo jiet - shia wane wentaana kapüleesü je waneesia süpüla sukeraajüin nemio'ulaain, naja'pülaain je natüjain ma'in, je anaa watta ka'i. Susawateein süyakayale'ereein tü jamükat kakaiyakat, süno'outtein sütsiin nii-joukai je süpansaajein sukuaipa wane kasa anaas süpüla anaainjanain naa tepichikana tooloyu je jieyu mio'ujanain süka anaa akuaipa.

  • Tü aa'innajatka sütüma ICBF "Mil dias para cambiar al mundo" shia wane saapaya sulatüinjatüin sumapunaa tü shiyawasekat otta palajanain tu miichipaa noojotkat sotüin anñu. Shia ICBF, sumajira tü sulaulaaka salud jee shikiipujat miichikalüirua, shiawatüin naa tepichikana tooloyu je jieyu nnojoliiyüliikana ekeraajüin jarai juya, maaka saain jieyukat ipoonnü, ayuiijashii sümaa kachoin jayasüü nau sünain jamüsirüin. Uwatua aneekunushii naaapainaaka wane pakeetee achajashii annatirawa neküin je anaa.

  • Süpüla shikerolu'unjatüin sünain akaa'amüinja saaka shiküin sümaa ICBF ashajirüinjat sümaa tü programa süpülakat tepichi jouyu, sülatirüin tü sükarnesekat eere shireejennüin jo sünainjee proyectos anakana ma'in sulu'u tü mma aneeküjushi.

  • Süpüla shikerolu'unjatüin sulu'u wane Centro de Recuperación Nutricional münakat palajana süluwatain nakarnesekat eree neerejetnüin, sümüin ICBF o eere na kepiain, kapülainjana naa tepichi tooloyu je jiet nnojoliiyüliikana ekeraajüin jarai juya eekai sajachijaain sütüma nnojolin ana'in neeküin.

  • Süpüla kamüinjaanain, naa Wayuukana otta naa apüshikana e'weshi sünain neenajünüin napüshua'a süjütalu'uin Ministerio de Agricultura y Desarrollo Rural münakat. Waneepia, e'keerotsü sünainje wane a'yatawaa e'iiyatünüshi sütüma tü kolotirakana nepiapa'a, akotchijirakat namaa naa apünajülika neküin je laülaayuu sulu'u noumain, nayajaa ashajiraka naapüshi. Aneekünüshii naa Wayuu mojuipajana eekai naachajain nakatchiirüin sukuaipa neekülee je apünaja nautpaa.

  • Eesü Süpüla kamüinjaanain nenajünaapa napüshua'a süjütalu'uin AUNAP münakat süpüla napüjiain proyectos süchiki alojoo jime je apünaja jime. Waneepia, neeitain nanülia naa akotchojirashikana sünain olojoo jime jo kolotirakana sulu'u wane mma sünain lotüin nakuaipa, naaya ashajiraaka napüshikana. Tü AUNAP münakat kapülainsü naapüla naa kolotirakana kepiakana anooipa'a sülia tü pueulokat je wayuukanüirüa, napüin tü naayatalainjatka aka, nekirajüin je eesü namaa naa atüjashikana süchiki tia süpüla akatchinja süpünajia jime je aa'inmaja tü eekat shirokü paalakat.

  • Süka shiain tü Corte Constitucional münakat antaka anain wane maaliñü akuaipa mio'u je waneepias maliapalain nakuaipa naa tepichi tooloyu, jieyuu, jimali je majayünnüü Wayuu, shiain eijatüin Wuin tü kasa cho'ujashanaka namüin süpüla supansaajünuijatüin katta o'u, anaa, otta eküülü.

  • Tü eiyatakat süchiki wuin sükujaka tü Laülaapiakalüirua sümüin SIW shianjatü jetsüin sajaapüin eere tü wuinkat, saamajulee wuin uleesü anateetnaka, jeraain litro wuin apünüin süka carrotanque, pütchi süchiki saanasia wuin (IRCA) cha mojüipaa je pueulokot.

  • Namüin naa Wayuukanairüa tü wuinkat nnojotsü shiain nee wane kasa eekat, shia wane kasa cheojaas kojutsü sünain nakuaipa, sünain nakolochijain nepiapa'a je sünain katüin o'u chaya isashiikat wajira'a. Eere wuin acheecherashi sulu'u tü mmakat je anaas nakuaipa waneepia.

  • Tü wuinkat anaaskat cho'ujasü süpüla ataüla ayuulii, suloirüin sukuaipa wane kasa süpüla einjatüin wanepia eküülü anas katchinkat eiruku sütüma je saa'inmajüin kataa o'u. Cho'ujale wuin antüsü ayuulee sümain tepichi je amajujasü sukuaipa eküüshika.

  • Shiitajünüin liitüra tü wuinkat süka karro tankee shia wane shiawase nepiapülee Wayuu süpüla saainnamaatüinjatüin sukuaipa tü kasa alatakat.

  • Tü IRCA (Índice de Riesgo de Calidad del Agua) münakat, aküjasüü süchiku sümajujale wuinkat antireerü ayuulee. Wane IRCA yaletüin, chapuuna anooipa'a sülia tü pueulokat, e'iyatusü süchiki tü wuin nnojotkat anain süpüla asüunaa shiaja shiyaawase cho'ujain shirunnuijatüin süpüla sulu'uwatanüin wuin uleesü.

  • Tü Unidad Nacional para la Gestión del Riesgo de Desastres münakat shia Laülaaka saa'u tü a'yatawaa akumajakat sukuaipa wane kasa anta makat ne'e, saa'inmajüin sukuaipa tü pütchi aikalerushikat süpüla anainjanain wapushua'a, je jülüjaas saain saainjünüin otta sukumajüin waneepia tü a'yatawaa kanüliakat Sistema Nacional para la Prevención y Atención de Desastres –SNPAD.

  • Shia shiataka anain akumaja sukuaipa tü kasa cho'ujakat süpüla akaalinja eere ashapajawa sütüma mülia, maaka saain süntajalee wane kasa nnoojolüin ataapajünüin, suntaala müin wane kajuuya sukuaipa mmapüna otta aleeyajawa, je wane akuaipa antajasü, nnoojotsü atuujanüin jamüin jatüin shiatawa atuma sulu'u nepiapa. Sütüma wane kasa mi'ousu süulia Wayuu, achekusü sututulamatüin malü.